Pierre Loti (asıl adıyla Julien Viaud), o sırada genç bir deniz subayı. Selanik’e gönderilen Fransız savaş gemilerinden izliyor bütün korkunç olayı. Yaptığı ve ağaç baskısı The Illustrated London News’ta hemen yayınlanan çizime, kıyıya yanaşmış filikaların pruvasında, ülkelerinin bayrağını tutarak dikilen yüksek rütbeli yabancı subaylar ile kara tarafında bekleşen kalabalık arasındaki gerilim bir şekilde yansıyor.

Evliya Çelebi’den Karekin Deveciyan’a uzanan sofra kültürü hafızasının baş tacı palamuta yakından bakalım. Mevsiminde tavadan fırına, buğulamaya kadar taze taze yiyebildiğimiz canım palamutları derelerde katletmek yerine, biz insanlara verilen aklı kullanarak ve vicdanlarımızın da sesini dinleyerek tüketebiliriz.

Kutsalla alay etmek başkadır; insanın kutsal karşısındaki hâllerine gülmek başka. Türkiye’de din ile dindarlık arasındaki ayrımın hayati önemi de tam burada saklı. Dini, dindarın bütün fani günahlarından sorumlu tutmamak; dindarı da din kalkanının arkasına saklayarak eleştirilemez ilan etmemek gerekiyor. Bu ince ayar, sadece daha sahici bir inanç dünyası kurmakla kalmaz; aynı zamanda çok daha nefes alabilir, zengin bir kültürel hayatın da kapılarını aralar. Belki o zaman gerçekten daha iyi filmler, daha derin romanlar, daha kalıcı şarkılar ve daha doyurucu ve zengin bir mizah çıkar ortaya.